همه چیز درباره گلیم بافی

ریشه بافت گلیم را در آسیای مرکزی، شرق اروپا، خاورمیانه و آفریقا را در میان عشایر می توان پیدا کرد. در حقیقت هرجا که دامپروری در جریان بوده، گلیم بافی هم شکل گرفته؛ چرا که تاریخچه این هنر با سبک زندگی دامپروران پیوندی عمیق دارد. از همین رو هرجایی مانند برخی مناطق ایران که تمرکزی از پرورش دهندگان دام وجود داشته باشد، می توانید مکتبی از بافت گلیم ایرانی را هم پیدا کنید. 

بسیاری معتقدند از آن جایی که بافت گلیم آسان تر از فرش بوده، احتمالاً ابتدا انسان دوران باستان گلیم می بافته و بعدها به فکر بافت فرش افتاده است. قدیمی ترین گلیم جهان در مصر باستان پیدا شده و در مجموع مورخان معتقدند از ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح مردم دنیا، توانایی بافت گلیم را داشته اند. تقریبا همان زمانی که انسان ها فهمیدند چگونه پشم بز و گوسفند را بتابانند و آن را به نخ تبدیل کنند. 

پیش تر در تاریخچه فرش دستباف ایران هم گفتیم که فرش در این سرزمین وام دار عشایری بود که فلات ایران را درمی نوردیدند. از این رو گلیم بافی در ایران هم تاریخی قدیمی و کهن دارد و انواع بافت گلیم را در ایران می توانید ببینید.

تفاوت های گلیم و فرش

بسیاری از خریداران این سوال را از فروشنده ها می پرسند که فرش با گلیم چه تفاوتی دارد؟ کنار هم قرار دادن یک فرش دستباف و یک گلیم دستباف، به خوبی تفاوت های آن ها را آشکار می کند و شاید هر توضیحی نتواند به خوبی این تجربه دیداری، مسئله را برای شما مشخص کند. اما به هر روی در مقام توضیح کمی تخصصی تر اینجا چند مورد از تفاوت های فرش و گلیم را بیان می کنیم. 

• مهم ترین چیزی که فرش را از گلیم متفاوت می کند، مسئله پرز است. فرش های دستباف پرز دارند و گلیم ها ندارند. پرز همان چیزی است که به فرش بُعد می دهد. در واقع اگر یک گلیم و فرش را کنار هم قرار دهید، می بینید که فرش بعد دارد و گره های بافته شده رو تار و پود به کمک پرز به فرش بعد می دهند؛ اما در گلیم چنین نیست و شما گره بافته شده روی تار و پود را می بینید.

• موضوع بعدی سختی کار بافت و زمانی است که برای بافت یک فرش و یک گلیم صرف می شود. گلیم ها خیلی راحت تر از فرش بافته می شوند و خیلی زودتر هم به پایان می رسند. از این رو شاید بافت گلیم به صرفه تر به حساب بیاید؛
• تفاوت مهم دیگر این است که قیمت فرش تفاوت فاحشی با گلیم دارد و به مراتب گران تر است، مخصوصا فرش دستباف.
• گلیم ها روی دارهای افقی بافته می شوند و فرش ها عموماً روی دارهای ایستاده و این هم هم یک تفاوت دیگر این فرش و گلیم با یکدیگر است.
• همچنین مسئله بعدی که تفاوت زیادی بین فرش و گلیم ایجاد می کند، ابعاد این دو محصول است. گلیم ها اغلب چندان بزرگ نیستند و بر خلاف فرش، می توانند نقش اول خانه ها را برای دیزاین بازی کنند و معمولا در حاشیه ها انداخته می شوند.
• ابعاد کوچک و متفاوت گلیم موجب می شود، اغلب از آن ها برای پوشاندن کف اتاق های کوچک، راهروها و گوشه و کناره های خانه های استفاده شود.

انواع بافت گلیم ایرانی

چند دسته بندی کلی برای شناخت انواع بافت گلیم ایرانی وجود دارد. گلیم ها را بر اساس نوع بافت به سه دسته زیر تقسیم می کنند:

• گلیم ساده باف
• گلیم برجسته
• گلیم ورنی

محل های بافت انواع گلیم ایرانی

همچنین گلیم ها هم مانند فرش ها، بر اساس محل جغرافیایی بافت شان هم قابل دسته بندی هستند:

• گلیم هرسین
• گلیم بلوچی
• گلیم مازندران
• گلیم شاهسون
• گلیم قشقایی
• گلیم سنه
• گلیم افشار
• گلیم لری
• گلیم خمسه
• گلیم زرند
• گلیم ترکمن
• گلیم عنبران

فرمت بافت گلیم ایرانی

همچنین گلیم ها می توانند بر اساس فرمت بافتشان هم خیلی جزئی تر هم دسته بندی شوند.      

•   گلیم با بافت تار رو
•  گلیم با بافت پود رو
•   گلیم اریب باف

گلیم ایرانی دستباف پود رو

گلیم های پود رو هم چهار دسته بندی جزئی تر دارند:

•    گلیم ساده
•    گلیم سوماک
•    گلیم پود آویز
•    گلیم برجسته

گلیم ایرانی دستباف اریب باف

گلیم های اریب باف هم به دو دسته تقسیم می شوند:

•     چرخ باف
•     موج باف

تاریخچه گلیم ایرانی دستباف

همانطور که گفتیم تاریخچه گلیم با تاریخ زندگی عشایری و بیابان و صحرا گردی پیوندی عمیق دارد. این کالای زیبا به عنوان زیرانداز چادرها، دارایی قابل فروش و ذخیره ای ارزشمند، وسیله ای برای حمل کالا روی حیوانات در معنی خورجین و امثال آن و همچنین به جای در و پنجره چادرها و به عنوان وسیله ای برای حفاظت چادر و چادرنشین ها از سرما استفاده می شد. 

رونق گلیم بافی چنان در طول تاریخ زیاد شده بود که در قرن ۱۷ و ۱۸ در فلات مرکزی ایران به عنوان جزئی جدانشدنی از جهیزیه دخترها به حساب می آمد و شهرهای فراهانی به عنوان مرکز تجارت گلیم شناخته می شدند و تاثیر فراوانی روی تجارت و اقتصاد شهرها داشت.

در این زمانه هر روستایی که کارگاه تولید گلیم داشت به این معنی بود که یک ایل بزرگ یا قومی از عشایر در آن ساکن شده اند و زندگی یکجانشینی در پیش گرفته اند. همین جریان یکجانشینی و روی آوردن به زندگی شهری موجب تغییراتی در ساختار گلیم ها هم شد.

بعدها اقبال عمومی به گلیم ها و راه یافتن آن ها به بازارهای جهانی هم موجب ایجاد موج تغییراتی، در بافت گلیم ها و طرح و نقشه های آن ها شد. به گونه ای که گلیم های سنتی را تنها می شد در نواحی سنتی تر و دور از مدرنیته دید. 

افغانستان که یک از بسته ترین کشورهای منطقه است؛ به مدد همین عدم ارتباط و زندگی سنتی یکی از آخرین مناطقی است که هنوز می توان در آن سنت های قدیمی بافت گلیم را یافت. در ایران معاصر هم تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه، موجب تحولی در گلیم بافی شد.

در این مدرسه کارگاه هایی برای بافت گلیم هم تدارک دیده شده بود و اساتید مجربی از اطراف ایران برای آموزش هنرجویان گرد هم آمدند. استاد عیسی بهادری یکی از مهم ترین شاگردان پرورش یافته در این مدرسه است که چهره ای مهم و تاثیرگذار در تاریخ معاصر بافندگی به ویژه گلیم ایران است.

مهم ترین شهرهای بافنده گلیم

به طور کلی همه شهرهایی که در مسیر حرکت ایلات و عشایر ایرانی بودند حالا مرکزی برای تولید گلیم هم هستند. امروزه در بسیاری از شهرهای ایران می توانید کارگاه های بافت گلیم را پیدا کنید؛ ولی شاید مهم ترین شهرهای بافنده گلیم این ها باشند: 

• زنجان
• مازندران
• شیراز
• ساری
• سنندج
• سیرجان
• هرسین
• زابل

گلیم زنجان

مثلاً در نواحی شمال غربی و غربی ایران به وفور می توانید گلیم شاهسون پیدا کنید. زنجان یکی از این مراکز است و در آن گلیم های زیبای شاهسون که بافته دست بازماندگان ایل بزرگ شاهسون است را به خوبی می توانید پیدا کنید. 

از گلیم های بافته شده در این منطقه به عنوان پوشش روی اسب هم استفاده می کنند و در میان سوارکاران بومی منطقه بسیار رایج است که گلیم برای انداختن روی اسب شان بخرند.

پنج قبیله در جنوب ایران زندگی می کردند با نام های اینانلو، بهارلو، شیباری، جباره و مسیری که به این خمسه معروف بودند. باشندگان این ایل یکی از معروف ترین گلیم های ایران را می بافند که به گلیم خمسه معروف است و حالا می توان آن را در شیراز یافت. این گلیم هم در دسته گلیم های سوماک قرار می گیرد.

در بافت این گلیم از رنگ های تیره و طرح های لوزی که برگرفته از اجرام فلکی است، استفاده می شود. البته که اکنون و با تغییر ذائقه ها ممکن است شما در میان گلیم های خمسه، گلیم هایی با زمینه روشن هم پیدا کنید.

گلیم مازندران

گلیم بافی و جاجیم بافی در مازندران نیز از دیرباز رونقی فراوانی داشت. کرچال دستگاه و کارگاهی بود که زنان روستایی در آن گلیم و جاجیم می بافتند و حالا هم نمونه های فراوانی از آن در مناطقی چون آلاشت، لفور و یا هزار جریب دیده می شود.

در مازندران به دلیل رطوبت فراوان، مرسوم بود که کف خانه را با نمد می پوشاندند و بعد روی نمد را با گلیم فرش می کردند. همچنین در خانه های جنگلی و چوبی از گلیم برای پوشاندن دیوار و حفظ خانه از سرمای بیرون هم استفاده می کردند. اکنون در آلاشت سوادکوه گلیم های فراوانی بافته می شود. همچنین در نواحی سنتی تر مازندران مانند بلده، همچنان بافت گلیم ایرانی رواج دارد.  بازار بزرگ فروش آنها همچنان شهرهای بزرگی چون ساری هستند.

گلیم سنندج

سنندج هم یکی از مهم ترین مراکز بافندگی فرش و گلیم ایرانی است. چنان که فرش های سنه و حتی بعضاً گره سنه در زمانی بسیار معروف بوده است. سیاست های برخی شاهان ایرانی مبنی بر کوچ کردها و سکونت اجباری آنها در شمال و شرق ایران هم موجب شد تا آنها با خود فرهنگ بافندگی را به شهرهای مختلف ببرند.

نتیجه این کوچ را در شمال خراسان و مناطق غربی مازندران به خوبی می توان دید. اما خود سنندج همچنان یکی از قطب های بافت گلیم در ایران است. گلیم های سوماک سنندج با طرح لوزی های متداخل بافته می شود و بسیار چشم نواز هستند.

گلیم سیرجان

سیرجانی ها خودشان را پایتخت گلیم جهان می دانند. این ادعا چندان هم بی دلیل نیست. آنها نوعی از گلیم را می بافند که بی نظیر است. گلیم «شیریکی پیچ» که سبک خاصی از بافت گلیم است. هر چیز بافتنی حاصل درهم آمیختگی تار با پود است. انواع فرش ها و زیراندازها با کمک پود شکل می گیرند و تصویر نهایی محصول حاصل کار پود است. خرید صنایع دستی

گلیم هرسین

هرسینی ها نوعی گلیم ذهنی باف دارند که کم از فرش تبریز ندارد. گلیم هرسین از پشم بز که با رنگ های سفید و سورمه ای اش شهرتی جهانی دارد و ثبت جهانی هم شده است.

بلوچ های ایران هم تکنیک خاصی برای بافت گلیم ایرانی دارند. آنها حاشیه گلیم های را از موی بز می بافند و معتقدند موی بز موجب می شود عقرب روی گلیم نیایید. این مسئله برای مردمی که در کپر و فضای باز زندگی می کردند، نکته بسیار مهمی است.

گلیم زرند

گلیم زرند دارای بافت چاک دار کوچک است. بیشتر کار عناصر ترک زبان شاهسون است که تعداد زیادی از آن ها در این منطقه مقیم شده اند. گلیم های زرند، دراز، باریک و با دوامند. طرح های قراردادی با گل و گیاهی با مو خزنده و گاهی به صورت طرح لوزی مشبک یا دو تا سه ترنج در هم هستند.

گلیم ترکمنی

گلیم ترکمنی سبک و محکم است. در این گلیم ها رنگ مهمترین عامل است و رنگ قرمز با سایه روشن های مختلف نقش ویژه ای دارد، رنگ های دیگر نارنجی، آبی، سبز و گاهی زرد است. این رنگ های متضاد هماهنگی زیبایی به وجود می آورند.

گلیم مسند عنبران

این نوع گلیم در عنبران، اردبیل بافته می شود و می توان گفت نقش های این گلیم از شیریکی پیچ اقتباس شده است و معمولاً ترنجی در وسط آن کمتر دیده می شود و گل متن که کشمیری نام دارد سراسر آن را با تکرار پر نموده است و گل های دیگری که در این گلیم عنبران به کارمی رود عبارتند از: خارا، گل شاه عباسی، گل گرمایی، جفت گل و یک حاشیه در این گلیم وجود دارد که حاشیه چرخی و دیگری حاشیه وکیلی نام گرفته اند.

کاربردهای انواع گلیم ایرانی

گلیم ها با توجه با قیمت و همچنین ابعادشان گزینه مناسبی برای پوشاندن کف آشپزخانه ها و اتاق کودک هستند. استفاده از انواع ماشینی آن ها هم دست هر دیزاینری را برای طراحی یک فضای سنتی یا مدرن باز می گذارد. به هر حال شما با قیمت کم می توانید محصولات متنوعی را در خانه تان قرار دهید.

همچنین ابعاد متنوع آنها هم برای طراحی فضای داخلی بسیار مناسب است. گلیم فرش ها از ۲ تا ۱۲ متر در بازار موجود هستند؛ اما گلیم های دستباف عمدتاً ابعاد کوچکتری دارند. 

مزایا و معایب خرید گلیم ایرانی

• مهم ترین ایرادی که گلیم های برای پوشاندن کف خانه ها دارند، مسئله سرامیک است. این زیرانداز برای چادرهای ایلی و عشایری طراحی شده بود؛ ولی روی یک سطح صاف و صیقلی چون سرامیک و پارکت های امروزی، بسیار مستعد سر خوردن است. برای همین اگر برای خانه تان گلیم می خرید باید فکری هم برای ایجاد اصطکاک میان آن و کف خانه بکنید. 

• مسئله بعدی شناخت گلیم دستباف از گلیم ماشینی است. این روزها گلیم های ماشینی هم تولید می شوند و باید بدانید که چگونه این دو را از هم تشخیص دهید. اما در مقابل گلیم ها به دلیل قیمت ارزان شان بسیار مورد استقبال هستند.

• این زیراندازها همیشه جواب های قابل قبولی برای پوشاندن نقاط عجیب و غریب خانه ها هستند. زیرا برای استفاده حداکثری از زمین خانه های طرح های نامتوازن در آن ها اجرا می شود.

برای همین معمولا در خانه هایی با گوشه های متعددی مواجه هستید که نمی توان آن را با قالی و قالیچه پوشاند؛ برای همین گلیم ها با توجه به تنوع ابعادی شان بهترین گزینه برای این مسئله هستند.

گلیم فرش ماشینی

با توسعه کارگاه های فرش ماشینی، تنوع فراوانی هم در تولید محصولات دیگر نظیر گلیم هم پدید آمد. حالا گلیم فرش به عنوان یک گلیم ماشینی محصولی محبوب در میان خانواده های ایرانی است. این گلیم فرش ها تنوع طرح و نقش بیشتری دارند و با توجه به قیمت شان یک گزینه به صرفه به شمار می روند.

اگر به دیزاین مدرن خانه یا محل کارتان علاقه دارید، می توانید سراغ گلیم فرش ها بروید؛ چرا که آنها با توجه به طرح و نقشه های متنوع شان در دسته فرش های مدرن جای می گیرند. علاوه بر آن تراکم بافت آنها که اغلب ۴۰۰ شانه هستند، کیفیت بهتری از یک گلیم را به شما می دهند و در شست وشو و همچنین در برابر آلودگی ها مقاوم تر هستند. این گلیم فرش ها وزن سبکی هم دارند و جابه جایی آنها راحت تر است.