صنایع دستی استان مازندران

حصیربافی یکی از پرطرفدارترین صنایع دستی استان مازندران است که بیشتر در غرب استان، به خصوص در شهر رامسر رواج دارد. حصیربافی از آن دسته هنرهای دستی است که آثار آن را می توان در تمام شهرهای ایران دید. محصولات حصیربافی در گذشته به عنوان لوازم ضروری خانه ها مورد استفاده بودند؛ در حالی که امروز بیشتر جنبه دکوری و تزئینی دارند. در استان مازندران کماکان از نوعی حصیر به نام «کوب» به عنوان زیرانداز استفاده می شود.

صنایع چوبی

شرایط جوی و محیطی و وجود جنگل های انبوه در استان مازندران سبب شده است تا از گذشته تا به امروز، اشیای بسیاری از جنس چوب توسط مردم این منطقه ساخته شوند. جعبه جواهرات، صفحه و مهره های بازی شطرنج، بازی تخته، قلیان، پیمانه و ظرف شیر، قاشق شربت خوری، قندان، مجسمه های حیوانات و صندوقچه چوبی تنها گوشه ای از صنایع چوبی استان مازندارن هستند که سوغاتی های مناسبی نیز به شمار می آیند. در ادامه با انواع صنایع چوبی استان مازندران آشنا شوید.

کنده کاری روی چوب، منبت، مشبک و برجسته کاری (در ضریح، صندوق مزار، ارسی)

ذوق و قریحه مازندرانی ها در طول زمان منجر به خلق آثار زیبای کنده کاری روی چوب، منبت و برجسته کاری شد؛ آثاری که معمولا از چوب درخت هایی با سطح صاف و مناسب چون گردو، فوفل، راش انار سرخ، انار زرد و افرا ساخته می شدند؛ البته برای کارهای ظریف تر از چوب گلابی استفاده می کردند.

آثار منبت به شیوه قاب و گره از قرن پنجم تا هفتم هجری قمری، طرح های خلاقانه قرن هشتم و نمونه های فراوانی از رسم و عناصر هندسی و اشکال نباتی و گل و بته روی منبرهای چوبی، صندوق مزارها، در و پنجره و رحل قرآن نشان از تاریخچه طولانی منبت کاری در استان مازندارن دارند. منبت کاری از اوایل قرن نهم هجری رونق ویژه ای یافت و صنعتگران این رشته موفق شدند با به کارگیری انواع خطوط، آثار ارزشمندی از جمله درها و پنجره های چوبی را خلق کنند؛ آثاری که هم اکنون زینت بخش مرقد امامزادگان و بزرگان دینی است.

اورسی یکی از صنایع چوبی جالب توجه ایرانی است. این پنجره زیبا و خوش نقش و نگار چوبی که نشانه نور و روشنایی است، با استفاده از هنر گره سازی و نقوش هندسی سه گوشه و چهار گوشه، ستاره های چهار پر و هشت پر و در نهایت شیشه های رنگین ساخته و از آن برای تزئین پیشانی و رواق بناها استفاده می شود. گره سازی به کلاف کردن نوارهای باریک چوب به روش فاق و زبانه یا بریدن آلت های چوبی با نقش های هندسی گفته می شود. شهرستان های بابل، ساری، آمل، قائمشهر و چالوس از مراکز مهم ساخت درب و پنجره های گره چینی هستند.

مشبک از ترکیب برجسته کاری با منبت به وجود می آید. منبت کاران در گذشته با ساخت قالب های مشترک در و پنجره به هنر مشبک کاری مشغول بودند. آن ها فضای خالی بین گره ها (قامه) را با شیشه رنگی پر می کردند تا آثار زیبایی از چوب خلق شود.

لاک تراشی

لاک تراشی به هنری گفته می شود که در آن، لوازم چوبی با استفاده از تراش دادن ریشه و تنه درختان جنگل، ابزار اولیه کنده کاری و برش تولید می شوند. افرا، راش، ملج، توسکا، ممرز، شمشاد، نم دار و انجیلی از جمله درختانی هستند که چوب آن ها برای لاک تراشی مورد استفاده قرار می گیرد. لاک تراشی از گذشته در مناطق روستایی و جنگلی رایج بوده است و مردم این مناطق برای ساخت ملزومات زندگی خود از این هنر استفاده می کردند. آن ها در ساخت لوازم چوبی از تبحر خاصی برخوردار بودند و با استفاده از ریشه و تنه درختان بدون استفاده از ابزار کار امروزی، ظروف چوبی مختلفی مانند جوله، کلز، لاک دانه پاش، قند چوله، تنباکو چوله، قاشق، ملاقه و کترا می ساختند.

هنر لاک تراشی مازندران در سال ۲۰۱۲ میلادی موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شد. تبر، تیشه، اره، سوهان، چوبساب، مغار ، اسکنه، رنده، رخ درشت یا دارکن، دله گیر و چکش چوبی از جمله لوازم هنر لاک تراشی هستند.

صنایع دستی لاک تراشی یکی از صنایع دستی ابتکاری است و شما می توانید انواع محصولات آن را به عنوان سوغاتی خریداری کنید. ظروفی که با ریشه درختان ساخته می شوند، سبک تر و در برابر سرما و گرما مقاوم تر هستند. این ظروف به سادگی ترک برنمی دارند و در اثر ضربه نمی شکنند؛ به طوری که لاک تراشان معتقد هستند که اگر از ظروف لاک تراشی ساخته شده از ریشه درختان به خوبی نگهداری شود، عمر مفید آن ها بیش از ۱۰۰ سال خواهد بود. در همان زمان لوازم تهیه شده از ساقه درختان از استحکام خوبی برخوردار نبودند و به همین دلیل، لاک تراشان لوازم مورد نیاز خانه را از ریشه زیرین درختان می ساختند؛ ریشه هایی که از ساقه با شیب ملایمی در خاک نفوذ می کنند و طبق دیدگاه آن ها کمتر در معرض برف و باران قرار داشتند. در ادامه با انواع ظروف چوبی که در استان مازندارن کاربرد دارند، آشنا شوید.

• لاک (خردخار): لاک، ظرف بزرگی است که دور آن رو به داخل جمع می شود و در زبان محلی مازندرانی با نام «خردخار» شناخته می شود. از این ظرف در گذشته بیشتر برای خوردن غذا و به خصوص «گرماس پلا» استفاده می شد.
• قاشق، ملاقه و کفگیر: این وسایل چوبی در زبان محلی با نا م های «گچه» «پل گیر» و «کترا» شناخته و از ساقه و شاخه درخت شمشاد ساخته می شوند. گچه در اندازه کوچک تر برای خوردن غذا یا آش استفاده می شود و از مهم ترین مزیت های آن این است که در هنگام خوردن آش یا غذای گرم موجب سوختگی دهان نمی شود. کترا شبیه به کچه، اما بزرگ تر است و برای هم زدن آش به کار می رود.
• دانه پاش: دانه پاش نوعی سینی است که برای پاک کردن برنج و حبوبات به کار می رود.
• جوله: جوله یا جاله وسیله ای شبیه به پارچ آب است که برای دوشیدن شیر و نگهداری انواع مواد لبنی به کار می رود. این پارچ آب با گردن باریک و دهانه ای گشاد و در اندازه های گوناگون ساخته می شود و از جمله نقوش متداول روی بدنه آن می توان به نقش مارپیچ، نقش زنجیره ای و نقش حلوایی اشاره کرد. «مندر» بزرگترین نوع جوله است که ۱۸ کیلوگرم گنجایش دارد. «جوله کون» نوع دیگری از جوله است که از ریشه درخت افرا تراشیده می شود.
• کلز: کلز نوعی ملاقه چوبی است و از آن برای هم زدن و سرد کردن شیر استفاده می شود. این وسیله در مناطق مختلف استان با نام های مختلفی شناخته می شود؛ به طور مثال در منطقه رامسر با نام «گیال»، در بخش مرکزی با نام «کلز» یا «کیلز» و در گرگان با نام «کمچه لز». یک نوع دیگر پیمانه شیر دیگر در مناطق جنکلی به نام «منقار» ساخته می شود که حدود ۲۰۰ کیلوگرم ظرفیت دارد.
• کیله لاک: این وسیله چوبی به عنوان پیمانه کاربرد دارد. هر پیمانه حدود ۶ کیلوگرم «شالی» یا «جو» و حدود۵٫۷ کیلوگرم «گندم» ظرفیت دارد.
• عصا: عصا در زبان محلی به نام «ازدار» شناخته می شود. عصا را در مناطق شمالی با چوب درخت آزاد درست می کنند.
• قند چوله: وسیله ای چوبی برای خرد کردن قند است.
• تنباکو چوله: وسیله ای چوبی که به عنوان ظرف تنباکو مورد استفاده قرار می گیرد.
• سیرکوب: این وسیله چوبی در اندازه های متفاوت ساخته می شود و در گذشته به جای هاون برای کوبیدن و خرد کردن استفاده می شده است.

سفالگری

هنر سفالگری با قدمتی از چند هزار سال قبل از پراکندگی جغرافیایی بالایی برخوردار است و ظروف سفالین کشف شده در غارهای ایران با عمری بیش از هفت هزار سال گواه قدمت این هنر دستی هستند. سفالگری در هر گوشه از ایران دیده می شود و مردم مازندران نیز از قدیم مشغول ساخت ظروف سفالی برای خانه های خود بودند؛ زیرا خاک رس به وفور در این منطقه یافت می شود. هنرمندان مازندرانی امروز نیز در کارگاه های متعدد با استفاده از هنر خود و گل پخته ظرف های زیبایی می سازند که در فروشگاه های صنایع دستی به فروش می رسند.

ابزار سفالگری شامل چرخ، کاردک برای بریدن و سوراخ کردن کار، غربال، سطل، تشت، کوره، ول کارد، نخ، قالب گل زدن می شوند. یکی از مراکز ساخت سفال و سفال گری، کلاگر در محله جویبار (۱۹ کیلومتری قائم شهر) است و آقای غلامعلی چینی ساز از استادان به نام این منطقه به شمار می آید. از دیگر شهرهایی که سفالگری و ساخت ظروف سفالی در آن ها رونق دارد، می توان به بهنمیر، جویبار، چالوس، تنکابن، برخی از روستاهای بابل، آمل و قائمشهر اشاره کرد.

نمدمالی

نمدمالی یکی از صنایع دستی قدیمی استان مازندران است. نمد مالی در ایران چند هزار سال قدمت دارد؛ اما تاریخ و مکان پیدایش دقیق آن مشخص نیست. در این هنر دستی، طی فرآیند نمدمالی با استفاده از الیاف پشمی به همراه آب محصولاتی چون کلاه، کوله، کلمد، دوش نمد و فرش های نمدی تولید می شوند. جالب است بدانید که نمد را نمی بافند و آن را با فشار دست یا پا روی ترکیب الیاف و آب تولید می کنند. نمد مالی در بیشتر مناطق مازندران رونق دارد؛ اما بیشتر در منطقه کجور و روستاهای اطراف رامسر دیده می شود.

ماده اصلی نمد، پشم گوسفند در رنگ های طبیعی مانند سفید و سیاه و قهوه ای است و برای نقش اندازی آن از پشم های رنگ شده شیمیایی استفاده می کنند. تهیه نمد بر اساس دو خاصیت پشم است؛ خاصیت جعدیابی و پوسته ای شدن. در واقع زمانی که پشم در حرارت مرطوب مجعد می شود و الیاف آن درهم می روند، پوسته ها اجازه نمی دهند که الیاف دوباره از هم باز شوند و این به هم پیچیدگی، بافت نامنظمی را تولید می کند. ساخت یک قطعه نمد یک روز به طول می انجامد و معمولا چند نفر روی آن کار می کنند.

پارچه بافی

پارچه بافی یکی از شاخه های نساجی و از هنرهای دستی قدیمی استان مازندران است که در نقاط مختلف استان انجام می شود. هنرمندان پارچه باف در گذشته با ریسیدن نخ، پارچه های نخی، ابریشمی و پشمی تولید می کردند و با آن پارچه ها لباس های مختلف می دوختند. در استان مازندران پارچه های نخی، لطیف، خنک و تابستانه با نام «شمد»، پارچه های ابریشمی با نام «الیجه» و پارچه های پشمی با نام «چوغا» و «باشلق» مشهور هستند. در این منطقه از پارچه های ابریشمی برای دوخت کت زنانه، از پارچه های پشمی برای دوخت پالتو و از شمد به عنوان پتو استفاده می شود.

نساجی سنتی شاید امروز کمی عجیب به نظر برسد؛ اما در گذشته زنان و مردان زیادی با هنر و خلاقیت خود، با دست پارچه می بافتند؛ پارچه هایی که امروز جز صنایع دستی و سوغاتی های استان مازندران به شمار می آیند. پارچه های دستباف در استان مازندران با دستگاه های مخصوصی بافته می شوند. در ابتدا از دستگاه های دووردی و چهاروردی استفاده می شد. این دستگاه ها به مرور زمان جای خود را به دستگاه های ژاکارد دستی، تک فاز و سه فاز دادند. رامیان در استان مازندران یکی از مراکز مهم پارچه های ابریشمی محسوب می شود.

موج بافی

موج، نام نوعی دستبافته پشمی است که با نام های «رختخواب پیچ» و «ایزار» نیز شناخته می شود. موج بافی به دلیل ارزان بودن مواد اولیه، هنری رایج و پررونق است و در بسیاری از شهرها و روستاهای استان مازندران انجام می شود. این دستبافته پشمی نرم، سبک و مستحکم است.

«چادر شب» نیز بافتی شبیه به دستبافته موج دارد و کاربردهای آن ها نیز شبیه به هم است. «چادر شب دارایی»، مشهورترین نوع چادر شب ابریشمی است که با رنگ های متنوع به ویژه طیف های مختلف رنگ قرمز، چشم ها را به سمت خود خیره می کند. قدمت چادر شب بافی در استان مازندران و گیلان به حدود دو هزار سال قبل بازمی گردد؛ دستبافته ای که در گذشته به عنوان رو انداز در شب و همچنین بستن لوازم خواب استفاده می شد. نمونه های اصیل چادر شب مازندران با ابریشم و پشم بافته می شدند و رنگرزی آن ها به صورت کاملا سنتی انجام می گرفت. از انواع چادر شب مازندران می توان برای روانداز، روکش مبل، جمع کردن لوازم خواب و غیره استفاده کرد.

جارو بافی

جارو بافی یکی از صنایع دستی کهن و ارزشمند شهر امیرکلا (با قدمتی از ۱۰۰ سال قبل)، یکی از شهرهای مهم استان مازندران است؛ شهری که میراث دار بزرگ ترین شعرا و اندیشمندان است و صنایع دستی و سنتی بسیاری دارد. هنرمندان محلی امیرکلا برای بافت جارو که در زبان بومی با نام «سازه» شناخته می شود، با ظرافت زیاد و هنرمندانه ساقه های جارو را در کنار هم می چینند. آن ها در قسمت سکان دسته از انواع سیم های ظریف استفاده و قسمت تاج جارو را با نخ های پلاستیکی در رنگ های شاد و متنوع درست می کنند؛ رنگ هایی که نشات گرفته از روحیه با نشاط مردم این منطقه است.